Sinds de bouw (in 1986) van de sterrenwacht op Schrieversheide heeft de antieke Fauth-refractortelescoop een vaste plaats gekregen in de grote koepel van eXplorion. De koepel meet vijf meter in doorsnede en is volledig draaibaar. De telescoop heeft een interessante historie.

HISTORIE (1) In 1976, toen eXplorion nog maar net begonnen was als ‘Volkssterrenwacht Hercules’ en haar zetel had in een voormalige bakkerij, meldde zich Broeder Rogier (van de congregatie Broeders der Onbevlekte Ontvangenis, Maastricht) in de nog jonge sterrenwacht. De hobbyisten bouwden toendertijd zelf telescopen, onder meer 11 cm Newton-spiegelkijkers op een stevig statief en montering. De broeder had wel interesse in zo’n “kleine” kijker, want zij bezaten in het klooster in Maastricht een 20 cm lenzenkijker, die veel te onhandelbaar was. Wellicht kon een ruil gemaakt worden: twee van die leuke zelfbouw-spiegelkijkers voor de 20 cm lenzenkijker? Enkele bestuursleden togen naar Maastricht om daar op de zolder inderdaad een grote, antieke lenzenkijker aan te treffen, met parallactische montering, op een tijdelijk frame gemonteerd dat als ‘zuil’ dienst deed. De ruil werd gedaan en vanaf toen was de sterrenwacht in het trotse bezit van een grote lenzenkijker. Telkens als er een grote publieksactie gehouden werd, demonteerden de sterrenwachters de kijker en de diverse onderdelen werden dan met eigen auto’s naar bijv. de heide gebracht om daar voor een avondje ineen gezet te worden. Toen de sterrenwacht op Schrieversheide in december 1986 geopend werd, kreeg de grote telescoop zijn vaste plek in de 5 meter koepel. Hier werd hij gemonteerd op een heipaal van in totaal 30 meter. Volgens de bouwtekeningen van de architect was de paal geheel vrij van de vloer, maar na enige tijd bleek er toch last van trillingen te zijn. Na onderzoek bleek dat de aannemer de dikke ‘draagvloer’ inderdaad vrij had gehouden van de betonpaal; men had echter de 5 cm dikke afdekvloer gewoon tot aan de paal gegoten. Dat bleek voldoende te zijn om trillingen door te geven van mensen die door het gebouw liepen. De vloer werd daarom los gekapt van de paal en er werd schuim tussen de vloer en de paal aangebracht, waardoor later nooit meer enige last van trillingen te merken was.

HISTORIE (2) Bij het verwijderen van een der oude verflagen tijdens een onderhoudsbeurt kwam de naam “Fauth & Co” tevoorschijn en dat werd de leiddraad naar de èchte historie van de lenzenkijker. Het bleek een 10 inch (22,7 cm - F 280 cm) achromatische lenzenkijker te zijn uit het jaar 1893. De lens was gemaakt door John Clacey (Washington) en bevestigd in een aluminium buis. De kijker werd voor het eerst getoond op de World’s Columbian Fair van 1893 in Chicago. De firma Fauth & Co uit Washington D.C. bouwde in die tijd een serie lenzenkijkers, in grootte van 4 tot 10 inch, waarbij de grotere, zoals de 10 inch van eXplorion, was voorzien van een fraaie montering met uurcirkels en declinatiecirkels.

De kijker werd aangekocht door de Jezuïeten van het voormalige St. Ignatius College in Valkenburg en opgesteld in de sterrenwacht van het College in 1896. De telescoop werd voornamelijk gebruikt voor waarnemingen aan variabele sterren door de broeders Joseph Hisgen en Michael August Esch (bij het overlijden van Dr. M. Esch verscheen een artikel in ‘Hemel en Dampkring’, 1938, XXXVI, pag. 298 over zijn werk). Gedurende de Tweede Wereldoorlog werd de telescoop verstopt in het seminarie te Maastricht waar het instrument uiteindelijk na bijna veertig jaar vergetelheid werd herontdekt, dankzij Broeder Rogier.

GEBRUIK NU De 10 inch lenzenkijker wordt bij eXplorion gebruikt voor visuele waarnemingen, voornamelijk aan de maan, planeten en de heldere gasnevels. Het is voor eXplorion de grote ‘publiekskijker’, waarmee bezoekers zelf eens kunnen kijken naar de ringen van Saturnus of naar de kraters op de maan. Er zit geen elektrische aandrijving op de kijker en hij wordt dus gewoon met de hand bediend. Wel is de kijker voorzien van een zoeker en een extra volgkijker (bij zonnig weer te voorzien van een H-alfa filter om ermee zonnevlammen te bestuderen).

DE 10" FAUTH-REFRACTOR

In de grote koepel van eXplorion (die trouwens vijf meter in doorsnede is) vind je een grote lenzenkijker. Dit is een zogenaamde Fauth-refractor van 10 inch, d.w.z. dat de hoofdlens een doorsnede heeft van 10 inch ofwel 22,7 cm. De brandpundsafstand is 280 cm.